Rond 21 januari 2025 waren er zes planeten tegelijk aan de avondhemel te zien. De NOS en diverse andere media berichtten erover. De planeten Venus, Mars, Jupiter en Saturnus waren met het blote oog zichtbaar, voor Uranus en Neptunus was een telescoop nodig.
a) Welke planeet was blijkbaar niet zichtbaar aan de hemel in januari 2025?
Uitwerking vraag (a)
Mercurius komt niet in het rijtje voor. Die planeet kon je niet aan de hemel zien. En natuurlijk de aarde niet, want daar staan we op.
b) Geef de volgorde van de acht (!) planeten in het zonnestelsel, geteld vanaf de zon.
Uitwerking vraag (b)
Mercurius – Venus – Aarde – Mars – Jupiter – Saturnus –Uranus – Neptunus.
Ondanks dat Saturnus en Neptunus beide ongeveer vier keer zo groot zijn als Venus, en acht keer zo groot als Mars, heb je toch een telescoop nodig om ze te kunnen zien.
c) Leg uit waarom.
Uitwerking vraag (c)
Uranus en Neptunus staan veel verder weg van de aarde.
Tot 2006 sprak men nog over negen planeten. Pluto was de negende.
d) Zoek op waarom Pluto nu officieel geen planeet meer is.
Uitwerking vraag (d)
Pluto werd in 2006 gedegradeerd tot ‘dwergplaneet’, omdat duidelijk was geworden dat er veel meer dwergplaneten/brokstukken van dezelfde omvang op dezelfde afstand tot de zon rondom de zon draaien.
Er zijn diverse softwareprogramma’s vrij te downloaden waarmee je de sterrenhemel op een willekeurige avond kunt laten zien. Een daarvan is het programma Stellarium. Daarmee is onderstaande afbeelding gemaakt, die de sterrenhemel op 25 januari 2025 rond 19.00 uur boven Nijmegen weergeeft.
Figuur 1. Sterrenhemel op 25 januari 2025 rond 19.00 uur boven Nijmegen.
In de afbeelding kijk je naar het zuiden, dat betekent dat rechts het westen is en links het oosten.
e) Leg uit hoe je ook in de afbeelding kunt zien dat de rechterkant van het plaatje het westen is.
Uitwerking vraag (e)
Je kunt zien dat het aan de rechterkant nog een beetje licht is vlak boven de horizon. In het westen gaat de zon onder. Om 19.00 in de winter is die nog niet zolang onder. Het westen is dus rechts.
In de afbeelding is ook heel goed het sterrenbeeld Orion te zien, dat je kunt herkennen aan de drie sterren op een rijtje. In figuur 2 zie je een vergroting van dit sterrenbeeld.
Figuur 2. Vergroting van figuur 1 met sterrenbeeld Orion.
Je ziet dat de ster rechtsonder in het sterrenbeeld Rigel heet.
f) Het sterrenbeeld Orion is al in de Oudheid vernoemd naar een mythologische figuur. Zoek op wat dat voor iemand was.
Uitwerking vraag (f)
Orion is een figuur uit de Griekse mythologie. Hij was volgens de overlevering een uitmuntend jager afkomstig uit Thebe en de enige persoon op wie Artemis, de godin van de jacht, verliefd raakte.
Hieronder is een latere afbeelding van de sterrenhemel, gemaakt zestien dagen later, op 10 februari 2025, weer rond 19.00 uur boven Nijmegen.
Figuur 3. Sterrenhemel op 10 februari 2025 rond 19.00 uur boven Nijmegen.
Er zijn enkele opvallende verschillen te zien met de sterrenhemel van eind januari. Niet alleen dat de maan nu zichtbaar is, maar ook zijn Mars en Venus duidelijk verschoven ten opzichte van Jupiter en Saturnus.
g) Leg uit waarom juist Mars en Venus van plaats veranderd zijn op de tweede foto als je die vergelijkt met de eerste.
Uitwerking vraag (g)
Mars en Venus hebben een veel kleinere omlooptijd (Mars 1,9 jaar en Venus 0,6 jaar) dan Jupiter (omlooptijd 11,9 jaar) en Saturnus (29,4 jaar). Daarom verplaatsen ze zich sneller aan de sterrenhemel.
h) Leg uit waarom de maan nu wel zichtbaar is.
Uitwerking vraag (h)
De maan draait in ongeveer 28 dagen rond de aarde en staat dus na zestien dagen op een andere plek aan de hemel waardoor ze wel zichtbaar is.
Het sterrenbeeld Orion is wel iets verschoven, maar niet van vorm veranderd. In figuur 4 zie je weer een vergroting van Orion.
Figuur 4. Vergroting van figuur 3 met sterrenbeeld Orion.
i) Leg uit waarom dit zo is.
Uitwerking vraag (i)
Sterren staan ontzettend veel verder weg dan de planeten en bewegen daarom vanaf de aarde gezien niet ten opzichte van de overige sterren, Daarom verandert de vorm van het sterrenbeeld niet. Het is wel zo dat door de beweging van de aarde rond de zon het sterrenbeeld in zijn geheel iedere avond een stukje verschuift ten opzichte van de vorige dag.
Links naast Orion is de heldere ster Sirius te zien. Sirius komt ook voor in het verhaal van Orion.
j) Zoek op of vraag na wie Sirius is in het verhaal van Orion.
Uitwerking vraag (j)
Sirius is de hond van Orion. Het sterrenbeeld waarin Sirius staat heet Grote Hond.
k) Alleen voor Harry Potterlezers: vind je dit opvallend?
Uitwerking vraag (k)
In Harry Potter is Sirius Zwarts een tovenaar die kan veranderen in een dier. Sirius kan veranderen in een grote zwarte hond (zie ‘Harry Potter en de gevangene van Azkaban’). Ongetwijfeld heeft JK Rowling, de schrijfster van Harry Potter, de mythe van Orion en Sirius gebruikt als inspiratie.