Of het nou de axe-deodorant van je klasgenoot is, of het vers gemaaide gras op weg naar school, je wordt de hele dag overspoeld met geurtjes. Naast zien, voelen, horen en proeven is ruiken een van de zintuigen waarmee je de wereld om je heen kan waarnemen. Je hersenen zijn heel goed in het onthouden van luchtjes, en als je een bepaalde geur ruikt, herinner je je vaak heel precies weer iets van toen je jonger was en hoe je je toen voelde. Als geur opeens wegvalt kan dat erg jammer maar ook zelfs gevaarlijk zijn!
Waarschuwing of lokkertje?
Een vieze geur kan een goede waarschuwing zijn voor iets dat slecht voor ons is. Als je het gas per ongeluk aan hebt laten staan kun je dat ruiken. Deze opvallende geur is aan het geurloze gas toegevoegd, zodat je snel in actie kan komen voordat je keuken ontploft. Ook bedorven melk heeft zo'n vieze geur zodat je wel drie keer nadenkt voor je het opdrinkt. Dat bedorven eten voor ons vies ruikt is heel handig, omdat we hierdoor veel minder snel voedsel eten dat slecht voor ons is. Soms vind je iemand leuk zonder dat je echt weet waarom; liefde op het eerste gezicht! Misschien dat het die leuke lach of dat mooie haar is dat je zo verliefd maakt, maar geuren spelen een belangrijke rol! Feromonen zijn stofjes in zweet, die je, als je ze ruikt, een verliefd gevoel kunnen geven. Dieren hebben nog meer feromonen dan wij, vooral omdat wij zo 'dom' zijn om dat zweet weg te wassen in de douche. Gelukkig zijn er meer luchtjes om een partner mee te lokken. Veel vrouwen gooien een hoop geld over de balk om zich met een parfum van Chanel of Mexx aantrekkelijker te maken. Mannen doen vaak hetzelfde met een lekkere aftershave. Of het nou zweet-feromonen zijn of dure parfums, het lokken met geuren lukt wel!
Vershillende merken parfums. Bron: wikipedia.
Geurdeeltjes in de lucht
Of het nou een positief of negatief signaal is, geur is een belangrijke manier om meer te weten te komen over de omgeving. Om een geur te ruiken moet je diep inademen via je neus. De lucht zit vol met geurdeeltjes. Alle stoffen die je kunt ruiken, zoals een bloem, knoflook of natte verf, geven een combinatie van stoffen af. Deze stoffen zitten in de lucht die je opsnuift, en kunnen dan waargenomen worden. De hoeveelheid van deze deeltjes, of moleculen, in de lucht is vaak heel laag. Er bestaat een geurdrempel voor elke geur. Wanneer er minder geurdeeltjes in de lucht zitten dan deze drempel kun je de geur niet ruiken. Deze drempel is voor de meeste stoffen ongeveer 100 ppm (parts per million). Dit betekent dat als je een miljoen moleculen opsnuift, daar maar honderd moleculen van die geur in hoeft te zitten voor je het kunt ruiken. Zo heb je met een paar druppels parfum al een hele dag een lekkere geur om je heen. Hoe dichter je bent bij de bron, bijvoorbeeld een bloem, hoe hoger de concentratie moleculen in de lucht, en hoe sterker je de geur ruikt. Niet alleen de afstand maakt uit hoe sterk een geur is. Sommige voorwerpen geven veel meer geurdeeltjes af dan anderen. Een pak gemalen koffiebonen heeft daardoor een veel sterkere geur dan een tafelblad.
Geurreceptoren
Als je inademt via je neus komen moleculen die in de lucht zweven langs de geur-receptoren die zich in het slijmvlies aan de binnenkant van je neus bevinden. Dit zijn eiwitten die gevoelig zijn voor geurdeeltjes. De receptor en het molecuul van de geur passen op elkaar als twee puzzelstukjes. Wanneer het juiste molecuul contact maakt met de receptor, gaat er een zenuwprikkel naar de hersenen. Als deze prikkel vaak genoeg binnenkomt, meer dan de geurdrempel, dan weten je hersenen dat je een bepaalde geur geroken hebt. Omdat de receptor en het molecuul precies op elkaar moeten passen, zijn er heel veel verschillende receptoren in de neus. De mens heeft wel 1000 verschillende geurreceptoren, die elk op een ander molecuul reageren. Een geur bestaat uit een combinatie van geurdeeltjes. Mensen kunnen hierdoor wel 10.000 verschillende geurpatronen onderscheiden. De combinatie van signalen die via de reukzintuigcellen naar de hersenen gestuurd worden maakt dat je weet om welke geur het gaat. Je hersenen besluiten daarna of het om een lekkere of vieze geur gaat, en of dat je misschien in actie moet komen.
Schema van de neus, met in het grijs de geurreceptoren. Bron: wikipedia.
Geuren namaken
Als je weet welke moleculen de receptoren in je neus activeren die staan voor de geur van aardbeien, kun je deze geur namaken zonder ooit te hoeven tuinieren. Veel geurstoffen kunnen in een laboratorium nagemaakt worden. Deze nagemaakte stoffen passen op dezelfde geurreceptoren als de moleculen in de oorspronkelijke geur, zodat je hersenen het signaal van aardbeigeur doorkrijgen. Veel lekkere luchtjes komen tegenwoordig uit een laboratorium in plaats van een bloemenweide. Vaak is het gewoon makkelijker om stoffen zelf te maken, maar soms is het ook noodzakelijk omdat de geur in de natuur heel weinig voorkomt of heel duur is om uit de bron te halen. Er is wereldwijd zoveel vraag naar vanille dat er nooit genoeg vanillestokjes gekweekt kunnen worden om aan de vraag te voldoen. Een groot deel van de vanille in bijvoorbeeld kaarsen en parfums is daarom kunstmatig gemaakt. Als je weet hoe onze neus werkt kun je niet alleen geuren namaken, maar ook neuzen. Als je een apparaat kunt maken dat moleculen uit de lucht kan opsnuiven en herkennen, kun je zonder gevaar te lopen om vergiftigd te worden gevaarlijke stoffen 'ruiken'. De volgende keer dat je iets vindt stinken kun je voorkomen dat de moleculen in de lucht de geur-receptoren activeren waardoor het geurpatroon van de stinkende bron niet geactiveerd word door de zenuwprikkels in de hersenen. Oftewel: Neus dichtknijpen!